Umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar um frumvarp til laga um um breytingu á lögum um almennar íbúðir, nr. 52/2016 (hækkun stofnframlaga ríkisins o.fl.), 510. mál

Umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar um frumvarp til laga um um breytingu á  lögum um almennar íbúðir, nr. 52/2016 (hækkun stofnframlaga ríkisins o.fl.), 510. mál

24. mars 2026

Landssamtökin Þroskahjálp vinna að réttinda- og hagsmunamálum fatlaðs fólks, með sérstaka áherslu á fólk með þroskahömlun og/eða skyldar fatlanir og einhverft fólk og öll fötluð börn og ungmenni. Samtökin byggja stefnu sína og starfsemi á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, barnasáttmála SÞ og öðrum fjölþjóðlegum mannréttindasamningum sem íslenska ríkið hefur skuldbundið sig til að framfylgja, sem og á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, sem hafa það meginmarkmið að skilja engan eftir.

Landssamtökin Þroskahjálp reka óhagnaðardrifinn húsbyggingasjóð, sem byggir og kaupir íbúðir sem eru leigðar fötluðu fólki. Markmið sjóðsins er að greiða fyrir að sveitarfélög standi betur og fyrr við lagalegar skuldbindingar sínar um að sjá fötluðu fólki fyrir hentugu húsnæði fyrir leigugjald, sem það ræður við. Húsbyggingasjóður á nú og rekur um 100 íbúðir á nokkrum stöðum á landinu, sem leigðar eru fötluðu fólki samkvæmt ákvörðun viðkomandi sveitarfélaga.

Samtökin vilja á þessu stigi koma eftirfarandi á framfæri við velferðarnefnd. en áskilja sér rétt til frekara samráðs við nefndina og Alþingi varðandi frumvarpið á síðari stigum.

Samtökin fagna þeim breytingum á lögum um almennar íbúðir, sem lagðar eru til í því frumvarpi sem hér er til umsagnar. Þær breytingar eru mikilvægur en lítill þáttur í mjög brýnum aðgerðum, sem stjórnvöldum ríkis og sveitarfélaga er skylt að grípa, án frekari tafa til, þannig að fatlað fólk fái í raun uppfyllt þau réttindi til húsnæðis, sem það á að njóta lögum samkvæmt.    

Í 9. gr. laga 38/2018, um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir,   segir: 

Fatlað fólk á rétt á húsnæði í samræmi við þarfir þess og óskir og félagslegri þjónustu sem gerir því kleift að búa á eigin heimili og stuðlar að fullri aðlögun þess og þátttöku í samfélaginu.

Ákvæði II til bráðabirgða í lögum 38/2018, hljóðar svo:

Fötluðu fólki sem býr nú á stofnunum eða herbergjasambýlum skulu bjóðast aðrir búsetukostir samkvæmt lögum þessum og reglum settum samkvæmt þeim í samræmi við 9. gr.

Í 1. gr. laga nr. 38/2018, segir:

Við framkvæmd laga þessara skal framfylgt þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir, einkum samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

Íslenska ríkið fullgilti samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks árið 2016 og skuldbatt sig þar með til að framfylgja öllum ákvæðum hans. Samningurinn hefur nú verið lögfestur, sbr. lög nr. 80/2025 og þá er í gangi af hálfu ríkisins sérstök landsáætlun um innleiðingu hans.

Í samningnum eru ákvæði sem hafa mikla þýðingu í sambandi við það mál sem hér er til umfjöllunar, s.s. í 19. og 28. gr. samningsins.

í 19. gr. samningsins, sbr. lög nr. 80/2025, sem hefur yfirskriftina Að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar í samfélaginu, segir:

Aðildarríki samnings þessa viðurkenna jafnan rétt alls fatlaðs fólks til að lifa í samfélaginu og eiga valkosti til jafns við aðra og skulu gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir til þess að fatlað fólk megi að fullu njóta þessa réttar og fullrar aðildar og þátttöku í samfélaginu án aðgreiningar, meðal annars með því að tryggja: 
         a)          að fatlað fólk hafi tækifæri til þess að velja sér búsetustað og hvar og með hverjum það býr, til jafns við aðra, og að því sé ekki gert að eiga heima í tilteknu búsetuformi, ...

Og í 28. gr. samningsins, sbr. lög nr. 80/2025, sem hefur yfirskriftina Viðunandi lifskjör og félagsleg vernd, segir:

     1.      Aðildarríkin viðurkenna rétt fatlaðs fólks og fjölskyldna þess til viðunandi lífskjara, þar á meðal viðunandi fæðis, klæða og húsnæðis, og til sífellt batnandi lífsskilyrða og skulu gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja og stuðla að því að þessi réttur verði að veruleika án mismununar á grundvelli fötlunar. 
     2.      Aðildarríkin viðurkenna rétt fatlaðs fólks til félagslegrar verndar og til þess að njóta þess réttar án mismununar á grundvelli fötlunar og skulu gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja og stuðla að því að þessi réttur verði að veruleika, þar á meðal ráðstafanir: ...

d)          til þess að tryggja fötluðu fólki aðgang að húsnæðiskerfi á vegum hins opinbera, ...

Lagalegur réttur fatlaðs fólks til þess að ríkið tryggi uppbyggingu nægilegs og fullnægjandi húsnæðis fyrir þennan hóp er því sérstaklega mikill, skýr, ótvíræður. Það er því fullkomlega óforsvaranlegt hvernig staðan er í þessum málaflokki.

Í skýrslu starfshóps um heildarendurskoðun laga nr. 38/2018, frá apríl 2022, kom fram að 486 einstaklingur voru þá á biðlistum eftir sértækri búsetu fyrir fatlað fólk. Samkvæmt áfangaskýrslu II, starfshóps um kostnaðar- og ábyrgðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga í þjónustu við fatlað fólk, sem skilað var í september 2024 var fjöldinn á þeim biðlistum 452. Allmörg þeirra sem eru á þessum biðlistum hafa verið þar mjög lengi, sem sést á meðalaldri þeirra sem eru á biðlistum, en hann er 35 ár. Enn býr margt fatlað fólk á herbergjasambýlum, 15 árum eftir að stjórnvöld sjálf settu sér markmið um að loka þess háttar búsetuúrræðum og þá búa margir fatlaðir einstaklingar undir 60 ára aldri á hjúkrunarheimilum fyrir aldraða.

Sveitarfélög og óhagnaðardrifin leigufélög geta sótt um stofnframlög til uppbyggingar á íbúðarhúsnæði fyrir fatlað fólk og eins og fyrr segir starfrækja Landssamtökin Þroskahjálp sérstakan húsbyggingasjóð, sem unnið hefur innan þessa stofnframlagakerfis síðustu ár og bæði keypt stakar íbúðir og reist íbúðakjarna og fengið til þess stofnframlög. Stofnframlagakerfið gerir hins vegar kröfu um að hvert verkefni fyrir sig sé sjálfbært í rekstri en jafnframt að leigjendur þurfi ekki að greiða húsaleigu, sem nemur meira en 25% af heildartekjum þeirra. Í núverandi fjárhagsumhverfi hvað varðar vaxtastig, verðbólgu, byggingarkostnað o.fl. og í ljósi þess hve örorkubætur eru lágar er ramminn til þess að fjárfesta í leiguhúsnæði til handa fötluðu fólki innan stofnframlagakerfisins afar þröngur, svo ekki sé meira sagt.

Fatlað fólk á jafnan rétt og aðrir til friðhelgi einkalífs, að lifa sjálfstæðu lífi og að velja sér búsetu. Húsnæði spilar þar algjört lykilhlutverk. Huga verður að þáttum eins og samfélagi án aðgreiningar, aðgengismálum og að búseta fatlaðs fólks sé alls ekki stofnanavædd. Heimili þar sem virðing, óskir og þarfir húsráðanda eru í fyrirrúmi eru grundvallarskilyrði fyrir raunhæfum tækifærum til að njóta mikilsverðra mannréttinda og lífsgæða. Herbergjasambýli samrýmast alls ekki þeirri hugmyndafræði, sem liggur til grundvallar samningi SÞ um réttindi fatlaðs fólks og tók íslenska ríkið ákvörðun um að vinna að því að slíkum sambýlum skyldi í áföngum lokað strax árið 2010. Ljúka verður þeirri vinnu án frekari tafa.

Landssamtökin Þroskahjálp óska eftir að fá að koma á fund velferðarnefndar til að gera grein fyrir því, sem rakið er í þessari umsögn og afstöðu sinni til þeirra mikilvægu mála, sem hér eru til umfjöllunar. Samtökin vísa í því sambandi til 3. mgr. 4. gr. samnings SÞ um réttindi fatlaðs fólks hljóðar, sbr. lög nr. 80/2025, sem hljóðarsvo:

Við þróun og innleiðingu löggjafar og stefnu við innleiðingu samnings þessa og við annað ákvörðunartökuferli varðandi málefni fatlaðs fólks, skulu aðildarríkin hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess, þar á meðal fatlaðra barna, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd.

Virðingarfyllst.

Guðmundur Ármann Pétursson, formaður Landssamtakanna Þroskahjálpar

Anna Lára Steindal, framkvæmdastjóri Landssamtakanna Þroskahjálpar

Þórarinn Snorri Sigurgeirsson, skrifstofustjóri Landssamtakanna Þroskahjálpar

Málið sem umsögnin fjallar um má finna hér