Umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar um áform um breytingar á lögum um framhaldsskóla

Umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar um áform um breytingar á lögum um framhaldsskóla

4. ágúst 2026

Inngangur

Landssamtökin Þroskahjálp fagna því að mennta- og barnamálaráðuneytið hafi hafið endurskoðun laga um framhaldsskóla. Brýnt er að styrkja stöðu þeirra nemenda sem njóta ekki í dag sambærilegra náms- og framtíðartækifæra og aðrir.

Samtökin telja þó að frumvarpið þurfi að ganga lengra. Breytingarnar verða að byggja á 24. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF), sem hefur lagagildi hér á landi samkvæmt lögum nr. 80/2025. Samkvæmt 24. gr. ber ríkinu að tryggja inngildandi menntun á öllum skólastigum, viðeigandi aðlögun og einstaklingsbundinn stuðning þannig að fatlað fólk geti tekið fullan þátt í menntun og samfélagi til jafns við aðra.

Markmið laganna á að vera skýrt: að tryggja fötluðum nemendum raunverulegar leiðir áfram í nám, atvinnu, samfélagsþátttöku og sjálfstæðu lífi.

Frumvarpið verður að fylgja fyrri stefnu stjórnvalda

Þessi lagabreyting er eðlilegt framhald fyrri vinnu stjórnvalda.

Starfshópur ríkisstjórnarinnar um aukin náms- og starfstækifæri fatlaðs fólks lagði árið 2023 til að starfsbrautir yrðu endurskoðaðar, opnaðar gagnvart almennu námi, einstaklingsmiðað nám eflt, tilfærsluáætlanir virkjaðar og leiðir í áframhaldandi nám og atvinnu styrktar. 

Landssamtökin Þroskahjálp hafa jafnframt komið þessum sjónarmiðum á framfæri við ráðuneytið á fundum og í formlegu erindi til ráðherra.  Nú er kominn tími framkvæmdar.

Starfsbraut verður að vera brú en ekki endastöð

Stærsti veikleiki núverandi kerfis er að starfsbraut verður í reynd of oft lokapunktur.

Þroskahjálp telur að starfsbraut eigi að vera hluti af samfelldu menntakerfi þar sem nemendur geti byggt áfram á námi sínu og átt raunhæfar leiðir í:

• almennt framhaldsskólanám
• starfsnám
• framhaldsfræðslu
• aðfaranám
• diplómanám
• háskólanám

Inngilding er mælikvarði laganna

Lög um framhaldsskóla nr. 92/2008 kveða á um rétt fatlaðra nemenda til kennslu, stuðnings og sérfræðiaðstoðar. Þá segir í 34. gr. að nemendur með fötlun skuli stunda nám við hlið annarra nemenda eftir því sem kostur er.

Við lögfestingu SRFF hefur þessi skylda orðið enn skýrari. Samkvæmt 24. gr. og almennri athugasemd nr. 4 felst inngilding ekki í því að nemandinn aðlagist kerfinu heldur að skólakerfið aðlagist nemanda með fötlun. 

Frumvarpið þarf að endurspegla þessa þróun mun skýrar.

Menntakerfið mótar væntingar

Menntakerfið mótar væntingar samfélagsins.

Ef menntakerfið gerir ekki ráð fyrir að einstaklingur með þroskahömlun geti síðar stundað frekara nám eða tekið þátt á almennum vinnumarkaði sendir það jafnframt þau skilaboð að ekki sé ætlast til þess.

Löggjöfin þarf að byggja á þeirri grundvallarforsendu að fatlaðir nemendur hafi sömu réttmætu væntingar til framtíðar og aðrir nemendur.

Réttur má ekki ráðast af búsetu

Þroskahjálp hefur ítrekað bent á verulegt misræmi milli skóla hvað varðar:

• inntöku
• stuðning
• félagslíf
• starfsþjálfun
• námsmat
• möguleika til frekara náms

Þetta samræmist hvorki jafnræðisreglum né markmiðum framhaldsskólalaga.

Réttur nemenda verður að vera sá sami óháð skóla eða búsetu.

Námslok verða að opna nýjar leiðir

Þroskahjálp styður að námslok verði endurskoðuð.

Námslok verða þó að fela í sér:

• viðurkennda hæfni
• raunhæft námsmat
• möguleika á áframhaldandi námi
• tengingu við íslenska hæfnirammann
• raunverulegt gildi á vinnumarkaði

Námslok mega ekki verða lokaður endapunktur.

Náms- og framtíðaráætlun

Lögfesta þarf rétt hvers nemanda til einstaklingsbundinnar náms- og framtíðaráætlunar.

Áætlunin taki til:

• námsmarkmiða
• stuðnings
• þátttöku í almennu skólastarfi
• starfsþjálfunar
• undirbúnings fyrir frekara nám
• undirbúnings fyrir atvinnu og sjálfstætt líf

Þetta er í samræmi við tillögur starfshóps ríkisstjórnarinnar frá árinu 2023. 

Innleiðing

Þroskahjálp telur að frumvarpinu verði að fylgja skýr innleiðingaráætlun.

Hún þarf að fela í sér:

• tímasetta framkvæmd
• fjármögnun
• samræmd landsviðmið
• fræðslu fyrir skóla
• reglulegt eftirlit
• árlega stöðuskýrslu

Árang laganna þarf að mæla með raunverulegum árangri nemenda, meðal annars áframhaldandi námi, atvinnuþátttöku, þátttöku í skólasamfélagi og upplifun nemenda sjálfra.

Tillögur Þroskahjálpar

Þroskahjálp leggur til að:

1. 24. gr. SRFF verði skýrt leiðarstef laganna.
2. Starfsbraut verði þróuð sem opin og sveigjanleg námsleið en ekki aðgreind endastöð.
3. Tryggðar verði raunverulegar leiðir í almennt nám, starfsnám, framhaldsfræðslu, diplómanám og háskólanám.
4. Lögfestur verði réttur til einstaklingsbundinnar náms- og framtíðaráætlunar.
5. Námsmat og námslok verði viðurkennd og nýtanleg til áframhaldandi náms.
6. Framkvæmd laganna verði samræmd um allt land.
7. Lagabreytingunum fylgi fjármögnuð og tímasett innleiðingaráætlun.
8. Fatlað fólk og samtök þess taki virkan þátt í áframhaldandi þróun og framkvæmd laganna í samræmi við 4. gr. SRFF.

Lokaorð

Þessi lagabreyting getur orðið ein mikilvægasta réttarbót fatlaðra nemenda í íslensku menntakerfi um langt árabil.

Það gerist þó aðeins ef hún breytir raunverulega tækifærum einstaklinga en ekki eingöngu skipulagi starfsbrauta eða námsloka.

Markmiðið á að vera eitt inngildandi framhaldsskólakerfi þar sem fatlaðir nemendur njóta sömu tækifæra og sömu framtíðarmöguleika og aðrir.

 

Virðingarfyllst,

f.h. Landssamtakanna Þroskahjálpar

Anna Lára Steindal, framkvæmdastjóri

Guðmundur Ármann Pétursson, formaður

 

Málið sem umsögnin fjallar um má finna hér.