Sameiginleg umsögn Þroskahjálpar og Geðhjálpar v/nefndar um aðbúnað barna sem vistuð voru á einkaheimilum fyrir atbeina stjórnvalda

Mynd: Kveikur / Ingvar Haukur Guðmundsson

Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis  

Reykjavík 10. júní 2026  

Umsögn landssamtakanna Geðhjálpar og Þroskahjálpar um mál 684 - um frumvarp til laga um skipan nefndar til að kanna aðbúnað barna sem vistuð voru fyrir atbeina stjórnvalda á einkaheimilum  

Landssamtökin Geðhjálp og Þroskahjálp fagna því að skipuð verði nefnd til að kanna aðbúnað  barna sem vistuð voru fyrir atbeina stjórnvalda á einkaheimilum. Samtökin hafa um árabil bent  á mikilvægi þess að setja málefni barna í öndvegi og vinna með fyrirbyggjandi hætti að velferð  barna og fullorðinna. Afleiðingar illrar meðferðar barna í æsku eru alltaf að koma betur og  
betur í ljós í samfélaginu. Sjúkdómar, félagsleg vandamál, skert lífsgæði og ótímabær dauðsföll  eru meðal þess sem getur verið fylgifiskar áfalla í æsku.  

Geðhjálp og Þroskahjálp taka undir ábendingar Barnaheilla sem komu fram umsögn  samtakanna. Barnaheill benda þannig á of knappan tímaramma sem getur valdið því að einhver  mál verði ekki rannsökuð. Barnaheill benda einnig á nauðsyn þess að rannsaka afdrif barna  sem vistuð voru í meðferðarúrræðum á vegum ríkisins. Undir þetta taka Geðhjálp og  Þroskahjálp en árétta jafnframt að tímaramminn þar þyrfti að ná til dagsins í dag.  

Staða fatlaðra og einstaklinga með geðrænar áskoranir  
Geðhjálp og Þroskahjálp taka einnig undir þær ábendingar sem koma fram í umsögn ÖBÍ réttindasamtaka. Samtökin árétta að tryggja þurfi að fatlaðir einstaklingar og einstaklingar með geðrænar áskoranir fái örugglega þær leiðbeiningar og stuðning, sem þeir þurfa og eiga rétt á til að þeir fái notið sömu réttinda og aðrir einstaklingar sem í hlut eiga. Það þarf einnig að  tryggja að fullt tillit verði tekið til fötlunar og aðstæðna þeirra, þarfa og réttinda á öllum stigum þessarar rannsóknar. Skyldan til að tryggja viðeigandi aðlögun / viðeigandi málsmeðferð eru þar algjörir meginþættir, enda eru þær skyldur stjórnvalda alls ekki að ástæðulausu algjörar meginreglur samkvæmt samningi SÞ um réttindi fatlaðs fólks og lögum nr. 80/2025 um samninginn. 

Landssamtökin Geðhjálp og Þroskahjálp vilja taka fram að rannsóknarnefnd á vegum Alþingis er engin trygging fyrir því að niðurstaða fáist í málum þeirra sem brotið hefur verið á. Viljum við því enn og aftur draga fram mál sem við teljum dökkan blett á mannréttindabaráttu þess hóps sem Geðhjálp og Þroskahjálp eru í réttindabaráttu fyrir.  

Til skammar fyrir forsætisráðherra og Alþingi 
Landssamtökin Geðhjálp og Þroskahjálp minna Alþingi og forsætisráðherra á að hópur fólks bíður eftir því að löggjafinn og framkvæmdavalið ljúki máli sem hófst í velferðarnefnd Alþingis fyrir fimm árum síðan. Um er að ræða afar aðkallandi mál sem varðar fullorðna einstaklinga sem ríkið og sveitarfélög landsins brutu á mannréttindum og stjórnarskrárvörðum réttindum yfir langt tímabil. Því miður hefur dráttur stjórnvalda haft það í för með sér að einstaklingar, sem biðu eftir úrvinnslu sinna mála, hafa fallið frá án þess að fá nokkra áheyrn. Það er til skammar fyrir forsætisráðherra og Alþingi.  

Málið rakið  
Alþingi ályktaði þann 12. júní 2021 að forsætisráðherra ætti að skipa þriggja manna nefnd til að undirbúa rannsókn á aðbúnaði og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda. Forsætisráðherra skipaði nefndina þann 14. september 2021 og nefndin skilaði skýrslu sinni og tillögum til forsætisráðherra í maí 2022.  

Í þeirri skýrslu kom m.a. þetta fram.:  

Sterkar vísbendingar eru um að fatlað fólk hafi sætt illri meðferð á stofnunum og mikilvægt að slíkt sé dregið fram í dagsljósið.  

Nefndin leggur áherslu á að rannsókn byggi á gagnsæi, bæði hvað varðar verklag og niðurstöður. Með því móti muni rannsókn nýtast sem stærstum hópi fatlaðs fólks og þjónustuaðila.  

Á grundvelli þeirra gagna sem nefndin aflaði og ábendinga samráðsaðila leggur nefndin til að markmið rannsóknanna verði sem hér segir:  

Markmið rannsóknar á tímabilinu 1970 til 2011 verði að svara eftirfarandi  spurningum:  

1. Hver var reynsla fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda af dvöl á stofnunum og í studdri búsetu á árunum 1970 til 2011?  
2. Að leiða í ljós hugsanlega illa meðferð þessa hóps. 
3. Hvernig sinntu þar til bærir aðilar eftirlitsskyldu sinni með þessum stofnunum?  

Markmið rannsóknar á tímabilinu 2011 til dagsins í dag yrði þríþættur: 
1. Að draga upp heildstæða mynd af aðbúnaði og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda á stofnunum og í studdri búsetu.  
2. Að leiða í ljós hugsanlega illa meðferð þessa hóps.  
3. Að greina kerfislæga þætti sem kunna að auka líkur á slæmum aðbúnaði og meðferð.(1)  

Forsætisráðherra sendi í kjölfarið málið aftur til velferðarnefndar Alþingis til þinglegrar úrvinnslu. Samkvæmt upplýsingum Geðhjálpar og Þroskahjálpar frá velferðarnefnd Alþingis var skýrslan tekin fyrir í nefndinni í október 2022. Frá þeim tíma hafa samtökin ítrekað kallað eftir upplýsingum úr þinginu og forsætisráðuneytinu. Erindi hafa verið send öllum formönnum velferðarnefndar og auk nefndarmanna sem setið hafa í nefndinni frá því í október 2022. Einnig hafa forsætisráðherrar sem setið hafa á þessum tíma verið þráspurðir auk þess sem fundað hefur verið með forsetum Alþingis.  

Það eru liðin fimm ár frá því að Alþingi samþykkti tillögu velferðarnefndar og fjögur ár frá því að forsætisráðherra sendi málið til velferðarnefndar þingsins. Að mati samtakanna er þessi meðferð á málinu algjörlega óásættanleg og afar tillitslaus gagnvart fötluðu fólki sem í hlut á og lýsir alvarlegu virðingarleysi gagnvart fötluðu fólki almennt. Engin svör hafa borist, þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir, hvað tefji þessa vinnu og hvers vegna málinu er ekki gefin sú athygli af hálfu ráðuneytisins og þingsins sem það á skilið. Hér er um að ræða fólk sem samfélagið brást á löngum köflum í lífi þess og vísbendingar hafa komið fram að alvarleg mannréttindabrot hafi verið framin gagnvart því.  

Samtökin skora á forsætisráðherra og Alþingi að setja þetta mál aftur á dagskrá og sýna því fólki sem um ræðir lágmarks virðingu eftir að hafa sýnt því algjört fálæti í allt of langan tíma.  

Guðmundur Ármann Pétursson  -  Formaður Landssamtökin Þroskahjálp

Svava Arnardóttir - Formaður Geðhjálpar