Umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar um drög að tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2026-2029

Umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar um drög að tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2026-2029

 

24. febrúar 2026

Landssamtökin Þroskahjálp vinna að réttinda- og hagsmunamálum fatlaðs fólks, með sérstaka áherslu á fólk með þroskahömlun og / eða skyldar fatlanir og einhverft fólk og öll fötluð börn og ungmenni. Samtökin byggja stefnu sína og starfsemi á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, barnasáttmála SÞ og öðrum fjölþjóðlegum mannréttindasamningum, sem íslenska ríkið hefur skuldbundið sig til að framfylgja, sem og á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, sem hafa það meginmarkmið að skilja engan eftir.

Landssamtökin Þroskahjálp fagna því að stjórnvöld hyggist leggja fram tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda. samtökin gera þó alvarlegar athugsemdir við að í þeim drögum að tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2026-2029, sem hér er til umsagnar, skuli ekki vera aðgerðir, sem snúa að fötluðu fólki almennt og fötluðum börnum sérstaklega. Í því sambandi benda samtökin sérstaklega á eftirfarandi skyldur stjórnvalda og staðreyndir varðandi aðstæður, þarfir og réttindi fatlaðs fólks.

Íslenska ríkið fullgilti samning SÞ um réttindi fatlaðs fólks árið 2016 og skuldbatt sig þar með til að framfylgja öllum ákvæðum hans. Samningurinn var lögfestur í desember sl. með lögum nr. 80/2025 og þá er í gangi af hálfu ríkisins sérstök landsáætlun um innleiðingu hans.

Í samningnum er lögð mikil áhersla á skyldur ríkja til að gera ráðstafanir til að verja fatlað fólk fyrir fjölþættri mismunun. Í formálsorðum samningsins segir:

Ríki, sem eiga aðild að samningi þessum, sem hafa áhyggjur af erfiðum aðstæðum fatlaðs fólks sem sætir fjölþættri eða aukinni mismunun á grundvelli kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungumáls, trúarbragða, stjórnmálaskoðana eða annarra skoðana, þjóðlegs, þjóðernis eða félagslegs uppruna eða frumbyggjauppruna, eigna, ætternis, aldurs eða annarrar stöðu.

4. gr. samningsins hefur yfirskriftina Almennar skuldbindingar. Þar segir m.a.:

Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að efla og tryggja að fullu öll mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk án mismununar af nokkru tagi á grundvelli fötlunar.

 Aðildarríkin skuldbinda sig í þessu skyni til: ...

c) að taka mið af vernd og framgangi mannréttinda fatlaðs fólks við alla stefnumótun og áætlanagerð.

5. gr. samningsins hefur yfirskriftina Jafnrétti og bann við mismunun. Þar segir:

1. Aðildarríkin viðurkenna að allar manneskjur eru jafnar fyrir og samkvæmt lögum og eiga rétt á jafnri vernd og jöfnum ávinningi af lögum án nokkurra mismununar.

 2. Aðildarríkin skulu banna hvers kyns mismunun á grundvelli fötlunar og tryggja fötluðu fólki jafna og árangursríka réttarvernd gegn mismunun af hvaða ástæðu sem er.

3. Aðildarríkin skulu, í því skyni að efla jafnrétti og uppræta mismunun, gera allar viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að fötluðu fólki standi viðeigandi aðlögun til boða....

Viðeigandi aðlögun er skilgreind svo í 2. gr. samningsins:

„Viðeigandi aðlögun“ merkir nauðsynlegar og viðeigandi breytingar og lagfæringar, sem eru ekki umfram það sem eðlilegt má teljast eða of íþyngjandi, þar sem þeirra er þörf í sérstöku tilviki, til þess að tryggt sé að fatlað fólk fái notið eða geti nýtt sér, til jafns við aðra, öll mannréttindi og grundvallarfrelsi.

Samtökin vilja á þessu stigi koma eftirfarandi á framfæri við félags- og húsnæðismálaráðuneytið varðandi það mál sem hér er til umsagnar.

Samkvæmt reynslu samtakanna í starfi með innflytjendum, flóttafólki og fjölskyldum, sem ala upp fötluð börn á Íslandi, er ljóst að bráðnauðsynlegt er að aðgerðir taki mið af fjölbreytileika hópsins og tryggi eins og nokkur kostur er jafnt aðgengi að þjónustu. Í því sambandi leggja samtökin sérstaka áherslu á eftirfarandi.

● Greina verður aðstæður og þarfir fatlaðs fólks af erlendum uppruna með mismunandi tungumála- og menningarbakgrunn og taka fullt tillit til mismunandi aðstæðna og þarfa þess.

Hópur fatlaðra barna af erlendum uppruna hefur vaxið. Engin skýr áætlun er nú í þeim málum. Verulegur skortur er á viðeigandi stuðningi og aðstandendur barnanna mæta verulegum erfiðleikum við að nálgast upplýsingar. Í framkvæmdaáætluninni er mjög mikilvægt að fjallað verði m.a. um:

● Aðgengi að upplýsingum. Leggja áherslu á að upplýsingar séu á fleiri tungumálum en íslensku.

● Nauðsyn er á skýrri áætlun um hvernig eigi að tryggja gæði og aðgengi að upplýsingum fyrir fólk með skerta læsi- eða stafræna hæfni, til dæmis fólk af erlendum uppruna með þroskahömlun.

● Hafa sérstaka umfjöllun um samvinnu þjónustuaðila, sem sinna einstaklingum með samverkandi áskoranir, t.d. fötlun og innflytjendabakgrunn.

● Samtökin fagna því að lögð sé áhersla á samráð milli stofnana en leggja í því sambandi áherslu á að sérstaka umfjöllun skortir um samvinnu þjónustuaðila, sem sinna fötluðum einstaklingum með innflytjenda- eða flóttamannabakgrunn.

Samtökin leggja áherslu á að aðgerðir í framkvæmdaáætluninni verði mælanlegar og tímasettar.

Með vísan til þess sem að framan er rakið leggja Landssamtökin Þroskahjálp mjög mikla áherslu á að þess verði sérstaklega vel gætt við undirbúning, gerð og framfylgd þeirrar framkvæmdaáætlunar, sem hér er til umsagnar, að taka fullt tillit til ákvæða samnings SÞ um réttindi fatlaðs fólks, eins og íslenska ríkinu er skylt að gera, sbr. ákvæði 4. gr. samningsins, sem vísað er til að framan og lýsa samtökin miklum vilja til virks og náins samráðs við félags- og húsnæðismálaráðuneytið við það mikilvæga verkefni. Samtökin vísa í þessu sambandi til 3. mgr. 4. gr. samnings SÞ um réttindi fatlaðs fólks, sem hljóðar svo:

Við þróun og innleiðingu löggjafar og stefnu við innleiðingu samnings þessa og við annað ákvörðunartökuferli varðandi málefni fatlaðs fólks, skulu aðildarríkin hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess, þar á meðal fatlaðra barna, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd.

 

Virðingarfyllst.

Guðmundur Ármann Pétursson, formaður Landssamtakanna Þroskahjálpar

Anna Lára Steindal, framkvæmdastjóri Landssamtakanna Þroskahjálpar

Katarzyna Beata Kubiś, verkefnastjóri í málefnum fatlaðra barna og fólks af erlendum uppruna

 

 Málið sem umsögnin fjallar um má finna hér