Ekki hanna fyrir, heldur hanna með
Allt fólk á rétt á að móta samfélagið sem þau lifa í, líka fatlað fólk.
Fjórir einstaklingar með þroskahömlun kenna meistaranemum í hönnun við Listaháskóla Íslands. Þau eru ráðnir og launaðir kennarar sem miðla sérþekkingu á eigin lífi og móta viðfangsefnin með nemendum.
Þroskahjálp þróaði námskeiðið Inngildandi hönnun með Listaháskólanum og sér um kennsluna. Námskeiðið er tíu vikur og er skyldunámskeið í meistaranáminu Design and New Environments.
Námskeiðið í hnotskurn
4 sérfræðingar
Fólk með þroskahömlun, ráðið og launað sem kennarar í meistaranámi.
10 vikur
Skyldunámskeið fyrir meistaranema í Design and New Environments.
4 vinnustofur
Meistaranemar og sérfræðingarnir hanna saman, á jafningjagrundvelli.
Fólk með þroskahömlun á ekki greiða leið inn í Listaháskólann, hvað þá í meistaranám. Í þessu námskeiði koma fjögur þeirra inn sem kennarar, á launum.
Hvert leiðir rampurinn?
Vefur getur uppfyllt tæknilegar aðgengiskröfur en upplýsingarnar samt verið gagnslausar fyrir fólkið sem þarf á þeim að halda. Rampur getur opnað leið inn í hús án þess að fólki standi þar nokkuð til boða.
Hönnuðir þurfa því að skoða hvað tekur við þegar fólk kemst inn. Getur fólk skilið upplýsingarnar, tekið eigin ákvarðanir og tekið þátt í því sem er í boði? Var yfirhöfuð gert ráð fyrir því?
Í námskeiðinu skoðum við þessar spurningar út frá reynslu fólks með þroskahömlun. Sú reynsla getur sýnt hönnuðum vandamál sem aðgengispróf eitt og sér leiðir ekki í ljós.
Hver fær athygli hönnuða?
Þetta námskeið beinir sjónum að fólki með þroskahömlun, hópi sem fær litla athygli í hönnun og skapandi greinum. Þau eru sjaldan spurð hvað þau vilji að sé hannað eða fengin til samstarfs um það.
Þegar hönnuðir þekkja lítið til fólks með þroskahömlun geta eigin hugmyndir og fordómar komið í stað þekkingar. Þá er auðvelt að gera ráð fyrir þörfum fólks, getu og smekk án þess að spyrja fólkið sjálft.
Þessi vanþekking verður ekki til úr engu. Ef reynsla fólks með þroskahömlun fær lítið pláss í námi og starfi geta hönnuðir farið í gegnum hvort tveggja án þess að eigin forsendur séu nokkurn tíma dregnar í efa. Þær rata síðan inn í verk hönnuðanna og hindranirnar halda áfram.
Námskeiðið gefur nemendum tækifæri til að kynnast fólki með þroskahömlun sem kennurum og samstarfsfólki, og gera betri kröfur til eigin vinnu.
Úrræðaleysi getur valdið skaða
Þegar vefurinn virkar ekki er fólki bent á að hringja. Þegar símtalið gengur ekki er þeim bent eitthvað annað. Fólkið sem þarf á upplýsingunum að halda ber kostnaðinn: meiri tíma, meiri fyrirhöfn og stundum niðurlægingu.
Þörfin hverfur ekki þótt fyrirspurnunum fækki
Eftir endurteknar árangurslausar tilraunir getur fólk gefist upp á að leita aðstoðar. Þá berast færri fyrirspurnir og stofnun eða fyrirtæki getur mistúlkað fækkunina sem merki um að vandinn sé leystur eða engin þörf sé fyrir hendi. En þörfin er enn til staðar. Fólkið hefur hætt að spyrja og vandinn orðið ósýnilegur.
Sama getur gerst í félagslífinu. Skráning er of flókin, upplýsingar óskiljanlegar eða enginn stuðningur í boði. Fólk missir af viðburðum, námi, vinnu og tækifærum til að kynnast öðrum.
Þegar útilokunin nær yfir sífellt fleiri svið lífsins getur hún orðið að félagslegum dauða: fólk er til staðar, en fær ekki að vera með, tengjast öðrum eða hafa hlutverk í samfélaginu.
Þetta eru afleiðingar sem hönnuðir þurfa að taka alvarlega. Hönnun ræður miklu um hver komast áfram og hver sitja eftir.
Fatlað fólk á líka skilið skraut
Fatlað fólk sækist eftir vináttu, námi, vinnu, ást og skemmtun. Hönnun sem tekur mið af því þarf að ná til alls þessa.
Dans og teknó. Tölvuleikir og LAN-partý. Vínglös, eyrnalokkar og förðunarburstar. Hlutir sem þig langar að eiga og staðir sem þig langar að fara á vegna þess að þeir höfða til þín.
Hönnuðir leggja mikla vinnu í að gera hluti fallega, eftirsóknarverða og ánægjulega í notkun. Fólk með þroskahömlun á skilið sömu alúð og sömu gæði. Þau eiga að geta valið eftir eigin smekk og áhuga.
Er verið að leysa rétta vandann?
Hönnunarverkefni byrjar oft á beiðni sem einhver annar hefur mótað. Þar geta þegar verið komnar inn hugmyndir um hvað fatlað fólk þurfi, vilji eða geti.
Í námskeiðinu læra nemendur að skoða þessar forsendur með fólkinu sem verkefnið snertir. Hver skilgreindi vandann? Hver var spurð? Hvað vill fólkið sjálft vinna að?
Stundum þarf að breyta verkefninu áður en lengra er haldið. Stundum þarf að segja nei við forsendunum.
Ef fólk passar ekki inn í kerfið þarf hönnuðurinn að geta endurskoðað kerfið. Það getur ekki alltaf verið verkefni fólksins að laga sig að því.
Stundum þarf að segja nei við forsendunum.
Fyrst kynnumst við
Kennarar og nemendur byrja á að verja tíma saman. Þau ræða áhugamál sín, reynslu og hugmyndir og finna út hvað þau vilja skoða nánar.
Kennararnir með þroskahömlun hafa áhrif á viðfangsefnin frá upphafi. Þau koma með eigin spurningar, ræða tillögur nemenda og taka þátt í ákvörðunum um framhaldið.
Öll ráða sjálf hvað þau vilja leggja inn í samstarfið. Engin manneskja á að þurfa að segja frá erfiðri reynslu eða tala fyrir hönd alls fatlaðs fólks. Það þarf líka að vera pláss fyrir áhuga, húmor, smekk og ágreining.
Þannig kynnast nemendur samstarfsfólki sínu og læra að láta framlag þeirra hafa áhrif á vinnuna.
Raunveruleg þátttaka (ekki bara prófanir)
Sérfræðingarnir fjórir prófa ekki bara það sem nemendur hanna. Þau eru með frá byrjun, móta spurningarnar og hafa áhrif á hvað skiptir máli. Notendaþátttaka (user involvement) og notendaprófanir (user testing) eru alls ekki sami hluturinn.
Áherslan er á reynslu fötluðu sérfræðinganna af eigin lífi og þeim manngerðu hindrunum sem þau mæta. Útkoman getur verið áþreifanleg lausn, ný hugmynd, breytt verklag eða leið til að auðvelda samskipti. Þannig læra verðandi hönnuðir að hanna fyrir mannlegan fjölbreytileika frá upphafi, ekki sem viðbót í lokin.
Ein vinnustofa, fjögur skipti
Gestakennari í samhönnun leiðir samfellda vinnustofu í fjórum af tíu kennsluskiptum námskeiðsins. Þar vinna hönnunarnemar og kennarar með þroskahömlun saman að því að velja og þróa viðfangsefni.
Nemendur læra að undirbúa samstarfið þannig að öll geti lagt sitt af mörkum. Það þarf skýrar upplýsingar, nægan tíma og ólíkar leiðir til að tjá hugmyndir. Fyrirkomulagið þarf að laga að fólkinu sem tekur þátt.
Hópurinn deilir reynslu, skoðar hugmyndir og ákveður hvað skiptir máli að vinna áfram með. Úr samstarfinu verða tillögur að hönnunarverkefnum sem Þroskahjálp og næstu árgangar geta byggt á.
1. Grunnurinn
Af hverju inngildandi vinnustofur skipta máli og hvernig þær virka.
2. Aðferðir og þátttaka
Kortlagning, ferðalög notenda, skýr verkefni og hæfilegur hraði.
3. Vinnustofan hönnuð saman
Nemendur og fólk frá Þroskahjálp setja saman dagskrá, hlutverk og flæði.
4. Vinnustofan haldin
Hópurinn deilir reynslu og mótar saman hvaða vandamál hönnun ætti að leysa. Úr því verða hönnunarverkefni sem Þroskahjálp og næstu árgangar geta byggt á.
Hvað þurfa hönnuðir að vita?
Gestafyrirlestrar, lesefni og umræður tengja vinnuna við réttindi fatlaðs fólks og aðstæður þeirra á Íslandi. Fjallað er meðal annars um stafrænt aðgengi, fötlunarfordóma, reynslu fjölskyldna og afleiðingar þess að þjónusta og stuðningur bregðist.
Við skoðum líka vald hönnuða og ábyrgðina sem því fylgir. Flokkun í kerfum getur útilokað fólk. Hönnun kosningakerfis getur haft áhrif á hvort fólk nær að greiða atkvæði. Ákvarðanir um útlit, tungumál og virkni geta ráðið því hver geta notað þjónustu eða tekið þátt í viðburði.
Þetta kallar á að hönnuðir taki frumkvæði: taki eftir því hver vantar, spyrji hvers vegna og leiti samstarfs áður en lausnin er ákveðin.
„Við þróun og innleiðingu löggjafar og stefnu [...] skulu aðildarríkin hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess.“
samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, 4. gr.
Horft og lesið
- Um myndina
Crip Camp
Heimildamynd um sumarbúðir fatlaðra ungmenna sem urðu upphaf réttindabaráttu fatlaðs fólks í Bandaríkjunum.
Everyday Information Architecture
Bók eftir Lisa Maria Martin. Inngangurinn sýnir hvernig flokkun fólks í kerfum getur valdið raunverulegum skaða.
Eigum við að spjalla um hönnun?
Ertu með reynslu eða hugmynd sem gæti nýst í kennslunni? Eða veistu um einhvern sem nemendur ættu að heyra í? Sendu okkur línu.