DAGSKRÁ LISTAR ÁN LANDAMÆRA 2010
Þessi rit-gerð er um rétt fólks með þroska-hömlun til að fá
upp-lýsingar á auð-skildu máli. Rit-gerðin fjallar um hversu
mikil-vægt það er að setja upp-lýsingar á skýrt og einfalt mál.
Ég vildi skrifa rit-gerð sem fjallar ekki bara um fatlað
fólk heldur líka fyrir fatlað fólk. Svo-leiðis rann-sóknir kallast
frelsandi fötlunar-rann-sóknir. Þær eiga að bæta líf fatlaðs fólks.
Eins og baráttu-orð Átaks, félags fólks með þroska-hömlun,
hljóða „Ekkert um okkur án okkar!“
Ég ákvað að fá ungt fólk með þroska-hömlun til að segja mér
hvaða upp-lýsingar það vildi fá og hvernig þær ættu að vera.
Því miður gleymist fólk með þroska-hömlun oft þegar
upp-lýsingar eru birtar. Upp-lýsingar eru oft flóknar
og getur verið erfitt fyrir marga að skilja þær. Fólk með
þroska-hömlun þarf jafn mikið og aðrir að fá upp-lýsingar
um réttindi sín og það sem sam-félagið býður upp á.
Samkvæmt Lögum um mál-efni fatlaðra á að
tryggja fötluðu fólki jafn-rétti og sömu lífs-kjör og öðrum.
Einnig á að sjá til þess að það geti lifað eðli-legu lífi.
Þjónusta í sam-félaginu á að koma til móts við ólíkar
þarfir á öllum sviðum lífsins.
Rann-sóknar-spurningarnar mínar eru:
1. Hvernig getur auð-lesið efni hjálpað fólki með
þroska-hömlun?
2. Hverjar eru helstu áherslur innan fötlunar-fræða í dag?
3. Hvað er að finna um upp-lýsingar á auð-skildu máli í lögum og alþjóð-legum mann-réttinda-sáttmálum?
4. Hver er stefna stjórn-valda á Íslandi um að-gengi að
upp-lýsingum og hvernig nýtist hún fólki með
þroska-hömlun?
5. Hvaða upp-lýsingar um réttindi sín telur fólk með
þroska-hömlun mikil-vægar og hvernig eiga þær að vera?
1. kafli – Auð-lesið efni og sjálf-stætt líf
Hvað er auð-lesið efni?
Auð-lesið efni er texti sem er skrifaður á skýru og
ein-földu máli. Það er texti sem er auð-velt fyrir alla
að lesa. Þá eru orðin ekki of löng. Ef orðin eru löng
eru þau slitin í sundur með band-striki.
Auð-lesið efni nýtist fólki sem á erfitt með að lesa.
Ef upp-lýsingar í sam-félaginu eru skrifaðar
á auð-skildu máli geta allir nýtt sér upp-lýsingarnar.
Að þekkja réttindi sín og það sem lífið hefur upp
á að bjóða getur ýtt undir sjálf-stæði manns.
2. kafli – hugmynda-fræði og mann-réttindi
Norræna tengsla-líkanið – Hugmynda-fræði
Á Íslandi er litið til Norræna tengsla-líkansins.
Það þýðir að fötlun fólks fari eftir aðstæðum.
Til dæmis ef mann-eskja sem á erfitt með að
lesa fær auð-skilið les-efni getur hún vel lesið.
Ef um-hverfið hefur hindranir eins og flókið les-efni
kemur fötlunin í ljós. Ef um-hverfið kemur til móts
við ólíkar þarfir þarf fötlunin ekki að vera hindrun.
Þá getur einstak-lingurinn verið jafn virkur
í sam-félaginu og aðrir.
Vald-efling – Hugmynda-fræði
Vald-efling þýðir að það á að að-stoða
einstak-linginn til að stjórna eigin lífi.
Þá er farið eftir óskum og væntingum hans.
Með vald-eflingu verður einstak-lingurinn sjálf-stæður.
Sjálfs-ákvörðun – Hugmynda-fræði
Sjálfs-ákvörðun þýðir að einstak-lingurinn taki sjálfur
ákvarðanir um líf sitt. Þá talar hann fyrir sjálfan sig
og ákveður sjálfur það sem honum er fyrir bestu.
Alþjóð-legir samningar
Alþjóð-legir samningar eru samningar sem stjórn-völd
þjóða geta skrifað undir. Ef stjórn-völd skrifa undir samning
eiga þau að fara eftir reglunum sem eru í samningum.
Í 5. reglu Grunn-reglna Sam-einuðu þjóðanna kemur fram
að fatlað fólk á rétt á auð-skiljan-legum upp-lýsingum.
Ísland hefur skrifað undir þessar reglur svo þær eiga
að gilda á Íslandi.
Í 9. grein Nýja sátt-mála Sam-einuðu þjóðanna um réttindi
fatlaðs fólks kemur líka fram að fatlað fólk eigi rétt á
auð-skildum upp-lýsingum. Ísland er líka búið að skrifa undir
þennan samning.
3. kafli - Stefna stjórn-valda á Íslandi
Ég athugaði hvað stjórn-völd á Íslandi hafa skrifað um aðgengi að
upp-lýsingum. Á Íslandi er nokkuð skýr stefna um að-gengi að
upp-lýsingum. Í nýrri stefnu-mótun um þjónustu við fatlað fólk kemur
meðal annars fram:
· Að auð-velda á fötluðu fólki
að fylgja eftir réttindum sínum.
· Að fatlað fólk eigi að geta haft áhrif á
allar ákvarðanir sem teknar eru um það.
· Að fatlað fólk eigi greiðan að-gang að
upp-lýsingum um það sjálft og réttindi sín.
· Að fatlað fólk eigi rétt á aðstoð við að
þekkja réttindi sín og láta í ljós skoðanir sínar.
Þó að stefnan sé skýr á eftir að bæta að-gengi í sam-félaginu
heil-mikið, til dæmis að skrifa auð-skildar upp-lýsingar.
Ég hitti hóp ungs fólks með þroska-hömlun.
Hópurinn sagði mér hvað honum finnst um upp-lýsingar.
Spurningarnar sem ég spurði voru:
1. Hvað viljið þið vita betur um réttindi ykkar? (Til dæmis um skóla-mál, hús-næðis-mál, atvinnu-mál, aðgengis-mál, trygginga-mál og fleira)
2. Hvað er það sem þið mynduð vilja að sé til á auð-skildu máli um réttindi og þjónustu?
3. Hvernig finnst ykkur að upp-lýsingarnar eigi að vera, þannig að þær séu skiljan-legar?
4. Finnst ykkur þessar upp-lýsingar of flóknar?
5. Hvernig mynduð þið vilja hafa að-gengið að upp-lýsingunum? (heima-síður, bæklingur, fræðsla, fá kennara/ráðgjafa)
6. Hvar viljið þið leita þessara upp-lýsinga?
Við sátum í hring og ræddum þessar spurningar.
Það var margt sem kom í ljós. Allir voru sam-mála
að bæta þyrfti upp-lýsinga-gjöf.
Þau voru líka sam-mála um að það þyrfti
að setja upp-lýsingarnar á auð-skilið mál.
Þau vildu meðal annars fá upp-lýsingar um:
· Vinnu-mál og hvaða vinna er í boði.
· Örorku-bætur.
· Skóla-mál og hvaða nám er í boði.
· Hús-næðis-mál.
· Tóm-stundir.
· Stjórn-mál.
· Það sem bankar og ferða-skrif-stofur bjóða upp á.
· Hvernig þau geta verið sjálf-stæð.
Það eru greini-lega margar upp-lýsingar sem ekki eru til á
auð-skildu máli. Stjórn-völd á Íslandi hafa sett fram stefnu
um að hafa upp-lýsingar á auð-skildu máli. Þeir hafa þrátt
fyrir það ekki farið eftir því. Auð-skildar upp-lýsingar geta
hjálpað fólki með þroska-hömlun í réttinda-baráttu sinni og
minnkað líkur á einangrun þess. Þess vegna er mikil-vægt
að stjórn-völd grípi til að-gerða sem fyrst.