Um uppbyggingu réttindagæslu fyrir fatlaða vegna fyrirhugaðs flutnings málaflokks fatlaðra til sveitarfélaga.

Markmið Landssamtakanna Þroskahjálpar með eftirfarandi tillögum er að ná fram þéttara, persónulegra og öflugra réttindagæslukerfi en við búum við í dag. Jafnframt að skapa samvinnuvettvang til að vinna að þróunarstarfi, framtíðarskipulagi og jafnréttismálum fatlaðra.Samtökin mæla með því að um réttindagæslu verði sett sér lög enda vandséð að ákvæði um réttindagæslu eigi samleið með félagsþjónustu sveitarfélaga.

Í löggjöf um réttindagæslu fatlaðra eða öðrum lögum sem hægt er að vísa til þarf að vera nákvæm skilgreining á hugtakinu fatlaður þannig að það liggi ljóst fyrir hverjir eigi rétt á réttindagæslu
Hugtökin “fatlaður” og “fötlun” koma fyrir í 26 íslenskum lögum, í mörgum þeirra laga er fötluðum tryggður veigamikill réttur. Því er mikilvægt að í löggjöf sé fyrir hendi skilgreining á hugtakinu fötlun/fatlaður.

I. Embætti umboðsmanns fatlaðra.

Umdæmi:
Allt landið

Skipan:
Umboðsmaður fatlaðra heyri undir Alþingi eða til vara undir forsætisráðuneytið. Þetta er nauðsynlegt til að tryggja sjálfstæði hans gagnvart þeim ráðuneytum sem bera ábyrgð á þjónustu við fatlaða. Embætti umboðsmanns fatlaðra er ríkisstofnun og kostnaður greiddur úr ríkissjóði.

Gera skal menntunarkröfur til umboðsmannsins, auk sérþekkingar á málefnum fatlaðra.

Hlutverk/markmið umboðsmanns og helstu verkefni hans:
Markmiðið með stofnuninni “Embætti umboðsmanns fatlaðra” er að stuðla að því að fatlaðir njóti jafnréttis á við aðra þjóðfélagsþegna og að stofnunin geti með aðgerðum sínum komið í veg fyrir mismunum fatlaðra og ófatlaðra.


Helstu verkefni umboðsmanns verði:
1. að skoða og meta hvaða samfélagslegir þættir skipta máli til að flýta fyrir jafnrétti fatlaðra og ófatlaðra

2. að safna þekkingu á þjóðfélagðsstöðu fatlaðra á hverjum tíma og afleiðingum fötlunar fyrir einstaklinga, fjölskyldur og þjóðfélagið þannig að á einum stað sé til nauðsynleg þekking og yfirsýn á þessum víðfeðma málaflokki.

3. að vera stjórnvöldum og stofnunum ráðgefandi, sem og fyrirtækjum eða einstaklingum sem leita til hennar eftir þekkingu eða ráðgjöf, svo að úrbætur í þágu fatlaðra verði markvissar og byggðar á nauðsynlegri þekkingu

4. að fylgjast með setningu laga reglugerða, kanna áhrif þeirra á hagi fatlaðra og benda viðkomandi stjórnvöldum á það ef áhrif eða afleiðingar lagasetninga leiða til mismununar eða skerðingar á lífskjörum fatlaðra

5. að fylgjast með þróun mála, lagasetningu eða öðru sem snertir málaflokkinn annars staðar á Norðurlöndum, innan Evrópu-sambandsins sem og á alþjóðavettvangi og beita sér fyrir umræðu um þróun eða nýjungar og koma ábendingum þar að lútandi til stjórnvalda

6. að leita umsagnar heildarhagsmunasamtaka fatlaðra um mál sem fjallað er um,

7. að gefa Alþingi árlega skýrslu um stöðu fatlaðra í þjóðfélaginu

Þessu til viðbótar má benda á eftirfarandi verkefni/hlutverk umboðsmannsins:

Að vera talsmaður fatlaðra í samfélaginu og hafa hagsmuni og réttindi fatlaðra að leiðarljósi. Umboðsmaður getur því látið að sér kveða í opinberri umræðu um málefni fatlaðra í samfélaginu.

Hann leysir hins vegar ekki úr persónulegum vandamálum/ágreinings-málum einstaklinga, eða fylgir málum einstaklinga eftir í kerfinu. Hins vegar ber honum að leiðbeina þeim sem til hans leita með einstaklingsbundin mál um þær leiðir sem færar eru innan kerfisins. Vitneskja umboðsmannsins um málefni einstaklinga, sem telja að réttur hafi verið brotinn á sér, eða ekki fá þá þjónustu sem þeir eiga rétt á, getur hins vegar orðið til þess að umboðsmaður tekur þau mál almennt upp og setur fram tillögur um úrbætur í kerfinu. Það eru réttindagæslumennirnir og trúnaðarmennirnir sem leysa úr málefnum einstaklinga og hjálpa þeim innan kerfisins (t.d. fyrir kærunefnd félagsþjónustu).

Tryggja þarf umboðsmanni óheftan aðgang að stofnunum fyrir fatlaða og einnig að hann geti krafið yfirvöld, og félagasamtök um upplýsingar sem umboðsmaður telur nauðsynlegar til að hann geti sinnt starfi sínu.

II Fötlunarráð

Umdæmi:
Allt landið

Skipan:
Í því sæti fulltrúar framkvæmdavalds (ráðuneyta), löggjafarvalds(Alþingis) sveitarstjórna og hagsmunasamtaka fatlaðra. Helmingur fulltrúa verði frá framkvæmdavaldi, löggjafarvaldi og sveitarstjórnum( 3) og hinn helmingur frá hagsmunasamtökum fatlaðra (3).

Umboðsmaður fatlaðra er formaður ráðsins.

Hlutverk og verkefni:
Markmið ráðsins verði það sama og umboðsmanns. Ráðið skal vera umboðsmanni fatlaðra til ráðuneytis. Í samvinnu við umboðsmann hafi ráðið frumkvæði að tillögum um breytingar í samfélaginu sem snerta fatlaða og veiti jafnframt yfirvöldum umsagnir í málefnum sem snerta fatlaða.

Einnig hefði ráðið það hlutverk að vaka yfir yfirfærslunni, eins og það hefur verið orðað, þ.e. fylgjast með að ríki og sveitarfélög standi við þá samninga sem gerðir verði í tilefni af yfirfærslunni, og hafa með höndum eftirlit með því hvernig sveitarfélögin skila sínu nýja hlutverki í málaflokknum.

III. Réttindagæslumenn.

Umdæmi:
Allt landið.

Starfsvæði réttindagæslumanna væru þau sömu og landshlutaskipting samtaka sveitarfélaga, þ.e.:

Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu
Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum
Samtök sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi
Fjórðungssamband Vestfirðinga
Samtök sveitarfélaga Norðurlandskjördæmis vestra
Samband sveitarfélag í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum
Samband sveitarfélag í Austurlandskjördæmi
Samtök sunnlenskra sveitarfélaga

Réttindagæslumenn heyri undir umboðsmann fatlaðra og fötlunarráð og verði eins og umboðsmaður og fötlunarráðsmenn launaðir af ríkinu (til að tryggja sjálfstæði þeirra gagnvart sveitarstjórnum). Gera skal menntunarkröfur til réttindagæslumanna, auk sérþekkingar á málefnum fatlaðra og skal starfið vera fullt starf viðkomandi.

Réttindagæslumenn hafi aðsetur og skrifstofu miðsvæðis hver í sínu umdæmi

Hlutverk og verkefni:
Réttindagæslumaður er fulltrúi umboðsmanns fatlaðra hver í sínu umdæmi og tengiliður umboðsmanns við fatlaða og svæðisbundin hagsmunasamtök þeirra.

Hann hefði milligöngu um ráðningu trúnaðarmanna og veiti þeim aðstoð og stuðning í starfi.

Hann kæmi fram sem talsmaður fatlaðra í umdæmi sínu vegna meðferðar mála fatlaðra í félagsþjónustunni eða fyrir úrskurðarnefnd í samvinnu við hinn fatlaða og/eða trúnaðarman hans.

IV. Trúnaðarmenn

Skipan:
Þeir væru skipaðir eftir tilnefningu hins fatlaða sjálfs og/eða réttindagæslu-manns í því umdæmi þar sem hinn fatlaði býr. Samið yrði við hagsmunasamtök fatlaðra um að taka að sér að finna einstaklinga til að sinna hlutverki trúnaðarmanns Félögin gerðu svokallaða “þjónustusamninga” við félagsmálaráðuneytið þar sem réttindi hins fatlaða og skyldur trúnaðarmannsins kæmu fram, auk þóknunar fyrir starfið.

Hér er um að ræða persónulegt réttindagæslu úrræði fyrir þá sem búa við fötlun sem leiðir til þess að þeir eigi í erfiðleikum með að gæta hagsmuna sinna og tala máli sínu sjálfir. Það liggur í hlutarins eðli að þessir einstaklingar eiga erfiðar með að gæta réttar síns en t.d margir þeir sem eru líkamlega fatlaðir. Þeir þurfa þétta og persónulega réttindagæslu. Réttindagæslumenn á svæðisvísu sinna hins vegar öllum fötluðum eins og umboðsmaður fatlað
Góð réttindagæsla fyrir fatlaða verður að fela í sér mjög persónulega þjónustu þar sem náið trúnaðarsamband skapast milli hins fatlaða og þess sem tekur að sér starfið. Til að tryggja að hinn fatlaði fái persónulega og nána þjónustu frá aðila sem þeir treysta er einstaklingsbundin þjónusta nauðsynleg, enda ljóst að réttindagæslumaður á viðkomandi starfssvæði gæti ekki sinnt hverjum og einum fötluðum einstaklingi fullnægjandi bæði vegna annarra verkefna svo og fjarlægðar

Réttindagæslumaður í viðkomandi umdæmi myndi hins vegar sinna trúnaðarmannsstarfi fyrir þá sem ekki hefðu sinn eigin trúnaðarmann, s.s. ef þeir óska ekki eftir honum eða að trúnaðarmaður fengist ekki til starfans. Mikilvægt er að hinna fatlaði hafi möguleika á að velja sér sinn eigin trúnaðarmann. Hér væri komið verðugt verkefni fyrir hagsmunafélögin að hafa milligöngu, með þessu móti myndu þeir félagsmenn sem tækju að sér slík störf hafa góða yfirsýn yfir kjör og aðstæður fatlaðra og slík nálægð hefði án efa í för með sér aukna meðvitund félagsmanna á kjörum og líðan fatlaðra almennt, sem getur svo skilað sér í markvissu starfi félaganna fyrir bættum kjörum og réttindum fatlaðra.