Leiðari stjórnar
1. tbl. 2011
Samskipan – skiptir hún máli ?
Við upplifum nú þær breytingar að félagsþjónusta við fatlað fólk á Íslandi er núna öll veitt af sveitarfélögum landsins. Allir einstaklingar njóta félagsþjónustu frá sama aðila óháð eðli þjónustuþarfar og er það grundvallarbreyting frá því sem áður var.
Lagabreytingarnar sem tóku gildi um síðustu áramót eru afrakstur langrar baráttu fyrir jafnri stöðu fatlaðs fólks og ófatlaðs og mikilvægur þáttur í að mynda hér samfélag þar sem fjölbreytileiki mannflórunnar er virtur og talinn mikilvægur.
Að baki liggja þau grundvallarmannréttindi að búa við jafnrétti, samskipan og fulla samfélagsþátttöku til jafns við annað fólk og bann við mismunun. Það er gríðarlega mikilvægt að við höldum á lofti þessum grundvallarhugmyndum þegar þjónusta við fatlað fólk þróast hjá sveitarfélögum landsins og í samfélaginu öllu.
Það kallar eftir hugsun um það hvers konar samfélag við viljum byggja og hvaða verðmæti við leggjum til grundvallar. Samskipan fatlaðs fólks og ófatlaðs felur í sér jöfn tækifæri á öllum sviðum mannlífsins óháð aðstæðum fólks. Hún felur í sér viðurkenningu á mikilvægi ólíkra einstaklinga og virðingu fyrir margbreytileikanum.
Samskipan kallar á að við sköpum aðstæður sem henta ólíkum einstaklingum og að við sjáum verðmætin í því að við séum ekki öll eins, virðingin fyrir styrkleikum og veikleikum ólíkra aðila gerir okkur að betra samfélagi þar sem virðing og mannfrelsi eru lykilatriði. Hér eru allir þættir lífsins undir.
Samskipan í skólamálum hefur að leiðarljósi að undirbúa nemendur undir líf í lýðræðissamfélagi þar sem margbreytileiki nemendahópsins er virtur og mikilvægur. Nemendur alast upp í samneyti við ólíka jafnaldra sína og læra að bera virðingu fyrir einstaklingum eins og þeir eru. Þeir vaxa og þroskast í umhverfi sem felur í sér umburðarlyndi og aðra samfélagssýn en þar sem sérgreining nemenda er mikil. Sá félagsauður sem verður til við slíkar aðstæður er ómetanlegur hverjum einstaklingi og hverju samfélagi.
Nokkur umræða hefur verið um tilveru sérskólans í íslensku samfélagi. Undanfarin ár hefur þróunin verið sú að fötluð börn stunda í vaxandi mæli skólagöngu sína í almennum grunnskóla sem á að vera fær um að mæta öllum börnum óháð þörfum þeirra. Sú þróun hefur leitt til bættrar kennslu allra nemenda í skólum landsins sem horfa nú fremur til þarfa ólíkra nemenda en skilgreindra sérþarfa.
Kennsluaðferðir hafa þróast og orðið fjölbreyttari og viðhorf skólasamfélagsins til fatlaðra barna eru mun jákvæðari með aukinni reynslu og þekkingu á styrkleikum þeirra. Það er þó ekki svo að alls staðar gangi allt vel og ekki líður öllum börnum vel í skólanum, óháð því hvort þau eru fötluð eða ekki.
Það er mikilvægt að við lítum til reynslu þeirra sem ná árangri í kennslu ólíkra nemenda í almennum grunnskólum, lærum af þeim og höldum áfram að þróa skólastarf til betri vegar fyrir öll börn fremur en að við fjölgum og styrkjum sérúrræði fyrir mismundandi hópa. Þannig náum við þeim markmiðum best sem samskipan í skólamálum leggur til grundvallar.
Þegar litið er til atvinnuþátttöku er samskipan ekki síður mikilvæg. Það er brýnt að við sem samfélag aukum möguleika fatlaðs fólks til atvinnutækifæra á almennum vinnumarkaði þannig að vinnumarkaðurinn sé opinn einstaklingum með mismikla vinnugetu og framlegð. Að vera þátttakandi í atvinnulífi er hverjum einstaklingi mikilvægt. Að fá að takast á við verkefni og skila af sér dagsverki er liður í því að styrkja sjálfsmynd einstaklingins og gefur honum tilfinningu fyrir eigin getu og ábyrgð. Stuðningur á vinnumarkaði við einstaklinga með skerta vinnugetu er samfélagslega hagkvæmur en kallar á markviss vinnubrögð, samfélagslega ábyrgð fyrirtækja og stofnana og jákvæð viðhorf okkar allra til vinnugetu ólíkra einstaklinga. Við þær aðstæður er fjölbreytileikinn ekki síður mikilvægur og auðgar okkur sem samfélag.
Þegar við lítum til annarra þátta lífsins er samskipan ekki síður mikilvæg. Það er liður í því að stuðla að jafnri stöðu fatlaðs fólks í samfélaginu að fatlað fólk búi við sambærilegar aðstæður og annað fólk í sömu hverfum og aðrir og njóti þjónustu á sama stað og aðrir íbúar. Mikil áhersla hefur á undanförnum árum verið á mikilvægi þess að leggja af s.k. herbergjasambýli en bjóða fötluðu fólki þess í stað eigið heimili í eigin íbúð þar sem fólk ræður sér sjálft og eigin lífi á sama hátt og aðrir. Þannig stuðlum við að jafnræði íbúa og jafnri stöðu.
Stofnanabúseta er ennþá við lýði á Íslandi með því ósjálfstæði og þeim annmörkum sem slíku búsetuformi fylgir. Brýnt er að sem fyrst verði farið í að leggja af slík búsetuform, stór sem smá, og skapa íbúum þeirra eðlilegar aðstæður. Þá er virk þátttaka í félagsstarfi og lista – og menningarlífi hluti af lífsgæðum flestra. Þeir fletir mannlífsins einkennast einna mest af ólíkum straumum og stefnum og fjölbreytileika. Þar á fatlað fólk ekki síst sinn sess og mikilvægt að við ýtum undir og eflum þátttöku fatlaðs fólks á þessum sviðum mannlífsins.
Listahátíðin „List án landamæra“ hefur sýnt og sannað gildi samskipunar í menningar- og listalífi þjóðarinnar og er okkur öllum gott fordæmi. Þjónusta í samræmi við þarfir er nauðsynleg til að fatlað fólk geti á jafnréttisgrunni notið lífsins, nýtt hæfileika sína og tækifæri til samfélagsþátttöku á sambærilegan hátt og aðrir íbúar landsins. Fatlað fólk hefur miklu að miðla til þess samfélags sem það býr í og brýnt að við sköpum þær forsendur sem nauðsynlegar eru til að allir geti orðið virkir þegnar.
Nú þegar sveitarfélög landsins hafa tekið yfir sértæka félagsþjónustu við fatlað fólk er brýnt að þau leggi til grundvallar þá hugmyndafræði samskipunar fatlaðs fólks og ófatlaðs í samfélaginu sem markað hefur sýn og stefnumótun í málefnum fatlaðs fólks undanfarin ár og sem lög um málefni fatlaðs fólks byggja á. Virðing fyrir ólíkum einstaklingum er grundvallaratriði og að leitað verði leiða til að tryggja mannréttindi og jafnan rétt.
Leitað verði leiða til að finna þjónustustofnunum stað í samræmi við eðli þeirra og stuðlað að sem mestu sjálfstæði fólks og lífsgæðum á öllum sviðum mannlífsins. Þannig náum við sameiginlega því markmiði að samfélag okkar verði fyrir okkur öll þar sem fjölbreytileiki mannflórunnar er verðmætur og virðingin fyrir ólíkum einstaklingum grunngildi. Slíkt samfélag viljum við skapa. Þess vegna skiptir samskipan máli.
